Σε ένα συγκλονιστικό ρεπορτάζ από την Αμμόχωστο, ο απεσταλμένος της σουηδικής εφημερίδας Dagens Nyheter, Agne Hamrin, περιγράφει τα βρετανικά στρατόπεδα κράτησης Εβραίων προσφύγων στην Κύπρο. Ανάμεσα στους κρατούμενους βρίσκονταν επιζώντες του Ολοκαυτώματος, οι οποίοι μετά τον πόλεμο προσπάθησαν να φτάσουν στην Παλαιστίνη, αλλά αναχαιτίστηκαν από τις βρετανικές αρχές και μεταφέρθηκαν στην Κύπρο.
Το δημοσίευμα καταγράφει τη ζωή πίσω από τα συρματοπλέγματα, τις δύσκολες συνθήκες, τις οικογένειες, τα παιδιά που γεννήθηκαν στα στρατόπεδα, αλλά κυρίως την έντονη προσμονή των προσφύγων να εγκαταλείψουν την Κύπρο. Το άρθρο δημοσιεύθηκε μόλις δύο ημέρες μετά την ανακήρυξη του κράτους του Ισραήλ, στις 14 Μαΐου 1948, σε μια στιγμή κατά την οποία η ελπίδα των κρατουμένων ότι θα μπορούσαν επιτέλους να φύγουν ήταν ισχυρότερη από ποτέ.
Από τον απεσταλμένο συνεργάτη της Dagens Nyheter 1948-05-16
AGNE HAMRIN
ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ, ΚΥΠΡΟΣ, Μάιος
Είναι ξανθός και γαλανομάτης, όμως σε αυτά τα γαλανά μάτια υπάρχει κάτι που αμέσως προδίδει την εβραϊκή καταγωγή του. Ένας 24χρονος Πολωνός Εβραίος — ο αριθμός 247359 στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς. Ο αριθμός διακρίνεται καθαρά, τατουάζ στο ηλιοκαμένο αριστερό του χέρι. Δεν κάνει καμία προσπάθεια να τον κρύψει. Κυκλοφορεί με σηκωμένα τα μανίκια κάτω από τον καυτό ήλιο.
«Ήταν η θέλησή μου για ζωή που με έσωσε», λέει, εξηγώντας το θαύμα, το θαύμα ότι εξακολουθεί να ζει, ότι επέζησε από το Άουσβιτς.
Και προσθέτει, ενώ το βλέμμα στα γαλανά του μάτια επιβεβαιώνει τη σοβαρότητα της φωνής του:
«Είναι η ίδια αδάμαστη θέληση για ζωή που μας κρατά όρθιους κι εδώ. Είναι το μοναδικό μας, αλλά φοβερό, όπλο στον εθνικό μας αγώνα».
Και το βλέμμα του περνά μέσα από τον φράχτη με τα συρματοπλέγματα προς το γαλάζιο της Μεσογείου — προς τη Γη της Επαγγελίας, που δεν φαίνεται, αλλά διακρίνεται νοερά πέρα από τον ορίζοντα.
Εδώ βρίσκεται ο προθάλαμος του άσβεστου ονείρου, αλλά και του βασανιστικού καημού για αυτή τη Γη της Επαγγελίας. Μέρα με τη μέρα, εβδομάδα με την εβδομάδα, μήνα με τον μήνα, στέκεται εδώ στην ακτή και το βλέμμα του διαπερνά τα συρματοπλέγματα, τρέχει πάνω από τα αστραφτερά κύματα και, παρασυρμένο από τη λαχτάρα, επιχειρεί το αδύνατο: να φτάσει ως τη γη της Χαναάν.
Η ελπίδα εναλλάσσεται με την απογοήτευση, όμως η ελπίδα πάντοτε νικά και θα κερδίσει και την τελική νίκη. Το γνωρίζει. Το γνωρίζει με βεβαιότητα σκληρή σαν γρανίτη. Έχει ήδη περάσει μέσα από την κόλαση και, με την ευφυΐα, την επινοητικότητα και τη δύναμη της νιότης του, κατάφερε να δραπετεύσει από αυτήν.
«Ήμασταν εννέα άνδρες. Σκάψαμε ένα τούνελ μήκους δεκαέξι μέτρων. Ένα βράδυ φύγαμε. Μας πυροβόλησαν. Ένας από εμάς έμεινε πίσω, αλλά οκτώ σταυροί έμειναν άδειοι...
Ήμουν 18 ετών όταν έφτασα στο Άουσβιτς — το στρατόπεδο που κράτησε τη μητέρα μου, τον πατέρα μου, την αδελφή μου. Ήταν το 1942. Μόλις είχα τελειώσει το σχολείο. Ήθελα να γίνω δημοσιογράφος — συνάδελφος», μου λέει χαμογελώντας.
«Δύο χρόνια αργότερα ήμουν ελεύθερος άνθρωπος, αλλά και κυνηγημένος άνθρωπος. Ένα τούνελ δεκαέξι μέτρων με οδήγησε πίσω στη ζωή. Θυμάμαι πώς σερνόμουν εκεί μέσα στο σκοτάδι — προς το φως, προς τη ζωή — μέσα σε εκείνο το κατάμαυρο λαγούμι της αγωνίας. Και όταν τελείωσε και τα αστέρια της νύχτας άρχισαν να λάμπουν μπροστά μου, τότε είδα σαν όραμα τη Γη της Επαγγελίας των πατέρων μου, τη γη που τώρα θα ξανακερδίσουμε.
Μέσα από χίλιους δρόμους, από στρατόπεδο κράτησης σε στρατόπεδο κράτησης, πέρασαν αυτά τα τέσσερα χρόνια. Και τώρα στέκομαι εδώ — στο κατώφλι της εθνικής μου πατρίδας...
Ποιος μπορεί να με λυγίσει, νομίζετε; Ποια δύναμη πάνω στη γη μπορεί πλέον να με κρατήσει πίσω; Η θέλησή μου για ζωή τα νικά όλα.
Όμως δεν θέλω πλέον να γίνω δημοσιογράφος. Θα γίνω αγρότης. Θα οργώσω τη γη των προγόνων μου. Τα ξερά βοσκοτόπια των ποιμένων θα γίνουν, κάτω από τα χέρια μου, ένας κήπος».
«Η θέλησή μου για ζωή είναι το μοναδικό μου, αλλά φοβερό, όπλο», καταλήγει στον συναρπαστικό μονόλογό του.
Από το πλήθος που μας ακούει εδώ, ανάμεσα στα συρματοπλέγματα, ακούγεται μια φωνή:
«Η θέλησή μας για ζωή είναι η ατομική μας βόμβα — θα ανατινάξει όλα τα εμπόδια!»
Ο Άγγλος αξιωματικός που με συνόδευε στο εβραϊκό στρατόπεδο προσφύγων δεν καταλάβαινε λέξη από τη συζήτησή μας στα γερμανικά, όμως αντιλαμβανόταν ότι η ατμόσφαιρα ήταν φορτισμένη.
Καταλάβαινε ότι από την καρδιά αυτού του νεαρού Πολωνοεβραίου ξεπηδούσε κάτι που δεν μπορώ να περιγράψω με καλύτερη λέξη από την ιερή σοβαρότητα. Και, ως κύριος, απομακρύνθηκε διακριτικά.
Στρατόπεδο κράτησης μέσα σε τοπίο καρτ ποστάλ
Καθώς κάθομαι και γράφω αυτές τις γραμμές στο δωμάτιο του ξενοδοχείου μου, σε αυτή την παράξενη μικρή πόλη που ονομάζεται Αμμόχωστος και βρίσκεται στην ανατολική ακτή της Κύπρου, πάνω στην αμμώδη παραλία που βλέπει προς την Παλαιστίνη, κοιτάζω κάποιες φορές έξω από το παράθυρο.
Το βλέμμα συναντά ένα μαγευτικό πανόραμα: καταπράσινους πορτοκαλεώνες, όπου σκουρόχρωμοι εργάτες μαζεύουν τα τελευταία κόκκινα φρούτα, ασβεστωμένους τοίχους αγροικιών, ανεμόμυλους που γυρίζουν χαρούμενα και αντλούν ακούραστα το ζωογόνο νερό, χωρίς το οποίο αυτός ο κήπος σύντομα θα μετατρεπόταν σε καμένη έρημο. Ο ζεστός αέρας μεταφέρει το άρωμα των ανθών της πορτοκαλιάς.
Από αυτή την Εδέμ, όπου ασφαλώς θα ήταν ευχάριστο να ζει κανείς την ανέμελη ζωή του τουρίστα, ένα αυτοκίνητο με μετέφερε λίγα χιλιόμετρα προς τον βορρά.
Ο δρόμος ονομάζεται Salamis Road και περνά ανάμεσα από σκιερούς ευκαλύπτους και μικρά ειδυλλιακά μπανγκαλόου αποικιακού ύφους. Στα λιβάδια προς τη θάλασσα έβοσκαν καμήλες, ενώ τα μόλις ενός μηνός μικρά τους έκαναν τα πιο κωμικά άλματα πάνω στα μακριά, λεπτά πόδια τους.
Ξαφνικά το αυτοκίνητο έστριψε από τη Salamis Road και, με τα φρένα να τρίζουν, σταμάτησε μπροστά σε ένα οδόφραγμα.
Ένας Άγγλος στρατιώτης επιβεβαίωσε ότι ήμουν ο αναμενόμενος επισκέπτης και μου έδωσε άδεια που μου επέτρεπε να μπω στο στρατόπεδο προσφύγων, σε αυτή την πόλη από σκηνές και παράγκες από λαμαρίνα, με 10.500 κατοίκους, οι οποίοι κάθε μέρα κοιτάζουν με λαχτάρα πέρα από τη θάλασσα προς τη γη των πατέρων τους.
Πρώτα διασχίσαμε έναν μεγάλο ανοιχτό χώρο, όπου παρατήρησα μερικούς ξύλινους πύργους. Στις κορυφές τους υπήρχαν προβολείς.
Τώρα οι προβολείς δεν λειτουργούσαν, καθώς ήταν πρωί και ο ήλιος έκανε αποτελεσματικά τη δουλειά τους. Όταν όμως πέφτει το σκοτάδι, ανάβουν και οι δέσμες φωτός σαρώνουν ασταμάτητα τον χώρο.
Έπειτα φτάσαμε στο ίδιο το στρατόπεδο.
Εδώ υπήρχε ένας διπλός φράχτης από συρματόπλεγμα, ύψους περίπου τριών μέτρων, που σε ορισμένα σημεία διακοπτόταν από ξύλινες πύλες, όπου Άγγλοι στρατιώτες φρουρούσαν με τα όπλα στον ώμο.
Μπήκαμε από μία από αυτές τις πύλες, η οποία έκλεισε προσεκτικά πίσω μας. Και έτσι ξεκίνησε η περιήγησή μας σε αυτή την παράξενη πόλη από σκηνές και λαμαρίνες.
Μια τρομακτική εμπειρία
Θα μπορούσα να παραθέσω αμέτρητα συγκεκριμένα στοιχεία: πώς είναι οργανωμένο αυτό το εβραϊκό στρατόπεδο προσφύγων, ένα από τα δύο που υπάρχουν στην Κύπρο, πόσες θερμίδες τροφής λαμβάνουν ημερησίως οι κρατούμενοι, πόσα λίτρα νερό, πόσοι άνθρωποι γεννιούνται, πόσα περιστατικά τύφου, ιλαράς ή οστρακιάς έχουν καταγραφεί· με λίγα λόγια, πώς είναι οργανωμένη η ζωή σχεδόν σε κάθε της λεπτομέρεια.
Όμως η συνολική τραγωδία 10.500 ανθρώπων με συγκλόνισε τόσο βαθιά, ώστε όλα αυτά τα εξωτερικά στοιχεία μού φάνηκαν, αν όχι αδιάφορα, τουλάχιστον δευτερεύοντα.
Δέκα χιλιάδες πεντακόσια ανθρώπινα συντρίμμια, πεταμένα σε αυτή την ακτή από τις καταιγίδες μιας βίαιης εποχής και από τις κατεστραμμένες από τον πόλεμο χώρες της Ευρώπης.
Να τους βλέπεις, να ακούς τις συχνά απλές αφηγήσεις τους για ανείπωτα βάσανα, διώξεις, τρόμο, βασανιστήρια σώματος και ψυχής, ήταν μια τόσο τρομακτική εμπειρία ώστε είναι δύσκολο να συγκεντρωθεί κανείς για να γράψει μια ψύχραιμη αναφορά.
Όμως αυτό είναι καθήκον ενός ρεπόρτερ. Ιδού λοιπόν, σε συμπυκνωμένη μορφή, το χρονικό του στρατοπέδου:
Στα τέλη του καλοκαιριού του 1946 έφτασε στην Κύπρο το πρώτο εβραϊκό πλοίο προσφύγων και αυτό οδήγησε τις βρετανικές αρχές στη δημιουργία του στρατοπέδου.
Από τότε, όπως είναι γνωστό, μεγάλος αριθμός τέτοιων πλοίων με Εβραίους πρόσφυγες εντοπίστηκε από βρετανικά πολεμικά πλοία που περιπολούσαν έξω από τις ακτές της Παλαιστίνης και μεταφέρθηκε εδώ.
Είναι τα απομεινάρια του εβραϊκού πληθυσμού της Ευρώπης που συγκεντρώθηκαν με αυτό τον τρόπο στην Κύπρο.
Σύμφωνα με τους ισχύοντες κανονισμούς, κάθε μήνα επιτρέπεται σε 1.500 Εβραίους να μεταναστεύουν στην Παλαιστίνη και το μισό αυτής της ποσόστωσης προέρχεται από τα στρατόπεδα της Κύπρου.
Γενικά εφαρμόζεται η αρχή ότι οι πρόσφυγες εγκαταλείπουν το στρατόπεδο με τη σειρά που έφτασαν. Υπάρχουν όμως σημαντικές εξαιρέσεις: ιδιαίτερα ειδικευμένοι επαγγελματίες, ορφανά παιδιά και άλλες κατηγορίες έχουν λάβει προτεραιότητα.
Σε κάθε περίπτωση, η αναμονή είναι μεγάλη.
Ένας ηλικιωμένος πατριάρχης παραλαμβάνει τη μερίδα του από την κουζίνα του στρατοπέδου.
Αυτή η περίοδος αναμονής πρέπει να οργανωθεί. Τη διοίκηση του στρατοπέδου έχει ο βρετανικός στρατός. Ένα ειδικό τμήμα ασχολείται αποκλειστικά με τη διοίκηση και ένα άλλο με τη φύλαξη των περισσότερων από 25.000 προσφύγων, συμπεριλαμβανομένων όσων βρίσκονται στο στρατόπεδο κοντά στη Λάρνακα, στη νότια ακτή.
Η κυβέρνηση της Παλαιστίνης — στην πραγματικότητα εμείς οι Άγγλοι φορολογούμενοι, σχολιάζει ένας Βρετανός αξιωματικός — καλύπτει τα έξοδα του στρατοπέδου.
Οι καθημερινές μερίδες τροφίμων ενισχύονται με πρόσθετες προμήθειες από την American Joint Distribution Committee, η οποία έχει ετήσιο προϋπολογισμό 100 εκατομμυρίων δολαρίων από εθελοντικές εισφορές και εκπροσωπείται στην Κύπρο από τοπική οργάνωση.
Επιπλέον, η Jewish Agency προσφέρει βοήθεια με διάφορους τρόπους, στέλνοντας δασκάλους, βιβλία και πολλά άλλα.
Τελικά όμως το κατά πόσο η ζωή πίσω από τα συρματοπλέγματα θα είναι περισσότερο ή λιγότερο υποφερτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους ίδιους τους κρατούμενους.
Τους επιτρέπεται ένας βαθμός αυτοδιοίκησης και οι πρόσφυγες έχουν πράγματι μάθει να αξιοποιούν με εντυπωσιακό τρόπο αυτό το δικαίωμα.
Ένα δημοκρατικά εκλεγμένο διοικητικό συμβούλιο έχει ουσιαστικά την ευθύνη για την καθημερινή ζωή στο στρατόπεδο. Ο νεαρός Πολωνοεβραίος για τον οποίο μίλησα προηγουμένως είναι ένα από τα ηγετικά μέλη αυτού του συμβουλίου.
Οι Άγγλοι βασανίζονται από το καθήκον της φύλαξης
Σε γενικές γραμμές, οι Άγγλοι φαίνεται ότι έκαναν ό,τι θα μπορούσε λογικά να απαιτηθεί για να διατηρήσουν το στρατόπεδο σε ένα ανθρώπινο επίπεδο.
Για πολλούς όμως από αυτούς τους νεαρούς Βρετανούς στρατιώτες αποτελεί βάσανο να φυλούν τα συρματοπλέγματα και να βλέπουν καθημερινά αυτές τις χιλιάδες ανθρώπων, να τους μεταχειρίζονται σαν κρατούμενους, γνωρίζοντας ότι το μοναδικό τους «έγκλημα» είναι ότι ανήκουν σε έναν συγκεκριμένο λαό.
Σήμερα, η σχέση ανάμεσα στους φρουρούς και στους κρατουμένους, αν δεν είναι εγκάρδια, είναι τουλάχιστον ειρηνική.
Μια φορά, όμως, η κατάσταση εξελίχθηκε σε τραγωδία.
Ένα πλοίο προσφύγων με 400 ανθρώπους κατάφερε να φτάσει στην Παλαιστίνη. Τον επόμενο μήνα αφαιρέθηκε αντίστοιχος αριθμός θέσεων από την ποσόστωση των στρατοπέδων της Κύπρου.
Τότε η υπομονή των κρατουμένων εξαντλήθηκε. Ξέσπασαν ταραχές. Οι Βρετανοί στρατιώτες διατάχθηκαν να ανοίξουν πυρ. Ένας πρόσφυγας σκοτώθηκε και έξι τραυματίστηκαν.
Οι ίδιοι οι Άγγλοι θεωρούσαν το περιστατικό φρικτό.
Το στρατόπεδο είναι μια κοινωνία με πολύμορφη ζωή. Τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο.
«Σαλόμ!» — «Ειρήνη!» με χαιρέτησε ο δάσκαλος όταν μπήκα σε μία από τις σχολικές σκηνές, όπου τα παιδιά της πρώτης τάξης διδάσκονταν εβραϊκά.
Οι οικογένειες, στον βαθμό που το επιτρέπει ο συνωστισμός, διατηρούν οικογενειακή ζωή και τα δικά τους νοικοκυριά.
Μια ομάδα ενηλίκων εξασκείται ήδη εδώ στο στρατόπεδο για τη συλλογική ζωή που έχουν αποφασίσει να ακολουθήσουν στην Παλαιστίνη.
Κάθε τμήμα του στρατοπέδου έχει τον γιατρό του. Ο επικεφαλής γιατρός δήλωνε με ικανοποίηση ότι η αυστηρή πειθαρχία σε ζητήματα υγιεινής κρατά μακριά τις επιδημίες.
Το φαγητό θα μπορούσε να είναι περισσότερο, αλλά δεν υπάρχει ζήτημα υποσιτισμού, διαβεβαίωνε.
Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα είναι το νερό.
Το νερό είναι γενικά λιγοστό στην Κύπρο. Σε μεγάλο βαθμό πρέπει να μεταφέρεται στο στρατόπεδο με βυτιοφόρα και στη συνέχεια να διανέμεται με δελτίο.
Έχει συμβεί κάποιες φορές να μην επαρκεί ούτε για να σβήσει τη δίψα, πόσο μάλλον για πλύσιμο και μπάνιο.
Σχεδόν όλα τα επαγγέλματα εκπροσωπούνται μέσα στο στρατόπεδο.
Εκεί κάθεται ο τσαγκάρης στο μικρό εργαστήριο της σκηνής του και επισκευάζει παπούτσια. Εκεί στέκεται ο ξυλουργός και πλανίζει ένα τραπέζι. Ένας τεχνίτης διαμορφώνει ένα δοχείο από ένα κομμάτι παλιάς λαμαρίνας. Ο ωρολογοποιός επισκευάζει τα ρολόγια των προσφύγων. Ο φωτογράφος έχει στήσει το δικό του φωτογραφικό εργαστήριο.
Οι τέχνες και οι επιστήμες εκπροσωπούνται επίσης.
Σε μία σκηνή, μια ομάδα νεαρών γλυπτών έπλαθε πηλό υπό την καθοδήγηση γνωστού καλλιτέχνη που είχε εκθέσει έργα του σε μεγάλες πόλεις του κόσμου.
Μια στρατιωτικού τύπου παράγκα από λαμαρίνα είχε μετατραπεί σε βιβλιοθήκη και αναγνωστήριο. Εκεί κάθονταν ηλικιωμένοι γενειοφόροι άνδρες, που έμοιαζαν με βιβλικούς προφήτες, μαζί με νεαρά αγόρια και κορίτσια διψασμένα για μάθηση και διάβαζαν εβραϊκές μεταφράσεις του Γκαίτε, του Σίλερ, του Χάμσουν και του Στρίντμπεργκ.
Πιθανότατα γράφεται και ποίηση μέσα σε αυτό το στρατόπεδο προσφύγων. Προσωπικές φρικαλεότητες μετατρέπονται σε ποίηση και λογοτεχνία από ποιητές και συγγραφείς.
Σε δύο υπαίθρια θέατρα ανεβαίνουν έργα Εβραίων, αλλά και άλλων δραματουργών.
Πάνω από 1.000 παιδιά γεννήθηκαν στο στρατόπεδο
Εδώ ανάβει η ζωή και εδώ σβήνει η ζωή.
Περισσότερα από χίλια παιδιά έχουν γεννηθεί εδώ, δηλαδή οι μητέρες τους μεταφέρθηκαν εγκαίρως στο νοσοκομείο της πρωτεύουσας Λευκωσίας, περίπου 60 χιλιόμετρα μακριά.
Γάμοι έχουν τελεστεί, νέα σπιτικά έχουν δημιουργηθεί. Ηλικιωμένοι έχουν ταφεί στο εβραϊκό νεκροταφείο κοντά στη Λεμεσό.
Ο τροχός της ζωής συνεχίζει τον αιώνιο κύκλο του εδώ, όπως παντού.
«Μη με ρωτάτε αν αυτό το στρατόπεδο είναι καλό», μου είπε ο νεαρός Πολωνοεβραίος.
«Η ερώτηση είναι λάθος. Η ζωή σε ένα στρατόπεδο προσφύγων δεν είναι ποτέ καλή. Μπορεί μόνο να είναι περισσότερο ή λιγότερο κακή. Αυτό που την κάνει υποφερτή για εμάς είναι η ελπίδα ότι η περίοδος της αναμονής πλησιάζει στο τέλος της».
Τι θα συμβεί τώρα που η βρετανική εντολή στην Παλαιστίνη έληξε;
Θα κρατήσουν οι Άγγλοι τους πρόσφυγες σε αυτό το στρατόπεδο; Και αν ναι, με ποιο δικαίωμα;
«Είναι αλλοδαποί που εισήλθαν παράνομα και, επιπλέον, έχουν καταστρέψει τα διαβατήρια ή άλλα έγγραφα ταυτότητάς τους, ώστε δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να τους πιστέψουμε όταν δηλώνουν ότι είναι ο ένας ή ο άλλος», απαντά ένας Άγγλος αξιωματούχος.
«Υπάγονται στον βρετανικό νόμο».
Η μεγάλη ελπίδα
Η αλήθεια όμως είναι ότι οι 25.000 Εβραίοι πρόσφυγες στην Κύπρο αρνούνται να αναγνωρίσουν το δικαίωμα της Αγγλίας να τους κρατά σε αιχμαλωσία μετά τις 15 Μαΐου.
Η έλλειψη σαφούς απάντησης από τις αρμόδιες βρετανικές αρχές τις τελευταίες εβδομάδες έχει συμβάλει σημαντικά στη δημιουργία της αφόρητης έντασης που επικρατεί τώρα στο στρατόπεδο.
Η πύλη προς τη Γη της Επαγγελίας θα ανοίξει διάπλατα στις 16 Μαΐου — αυτή είναι η πίστη αυτών των Εβραίων προσφύγων.
Ποιος θα μπορούσε να τους εμποδίσει να περάσουν;
Αν οι φλογερές τους ελπίδες διαψευστούν, τότε ο κίνδυνος μιας καταστροφής είναι μεγάλος.
Οι πιο ψύχραιμοι άνδρες της διοίκησης του στρατοπέδου λένε ότι σκέφτονται με τρόμο τι μπορεί να συμβεί.
Μακρύς υπήρξε ο δρόμος του πόνου αυτών των ανθρώπων.
Η συγκλονιστική τραγωδία που αντιπροσωπεύει η μοίρα τους θα γινόταν αβάσταχτη, αν ακόμη και ο προθάλαμος της γης που τόσο λαχταρούν βαφόταν κόκκινος από το αίμα τους.
Συντακτική ομάδα
