Στις 15 Φεβρουαρίου 1928, η σουηδική εφημερίδα Dagens Nyheter αφιέρωνε το πρωτοσέλιδό της στις εντυπωσιακές αρχαιολογικές ανακαλύψεις της Σουηδικής Αρχαιολογικής Αποστολής στην Κύπρο. Με τον επιβλητικό τίτλο «Οι Σουηδοί ανακαλύπτουν ελληνικούς ναούς – Οι Σόλοι, μια Πομπηία της Κύπρου», η εφημερίδα παρουσίαζε την αποκάλυψη ελληνικών ναών και του αρχαίου θεάτρου των Σόλων, φωτίζοντας παράλληλα τους ισχυρούς ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς της Κύπρου με την Ελλάδα.
DAGENS NYHETER
ΟΙ ΣΟΥΗΔΟΙ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ ΝΑΟΥΣ
Τετάρτη, 15 Φεβρουαρίου 1928
ΟΙ ΣΟΛΟΙ – ΜΙΑ ΠΟΜΠΗΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ
Ανασκάφηκε επιβλητικό θέατρο – το πρώτο στο νησί
Χτισμένο στην αρχαϊκή εποχή, χωρούσε τέσσερις χιλιάδες θεατές
ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΝΑΟΣ – Ο ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ
Εντυπωσιακά αποτελέσματα από τις ανασκαφές στο Καραβοστάσι
Η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Κύπρο, η οποία πέτυχε εξαιρετικά πλούσια αποτελέσματα στις ανασκαφές της στη Λάπηθο, δεν είχε μικρότερη επιτυχία ούτε στον δεύτερο ανασκαφικό της χώρο, το Καραβοστάσι.
Στο ακόλουθο άρθρο, ο επικεφαλής της αποστολής, δρ Einar Gjerstad, αφηγείται τις σουηδικές ανασκαφές στους αρχαίους Σόλους, κατά τις οποίες βρέθηκαν το πρώτο ελληνικό θέατρο στην Κύπρο και δωρικοί, αρχαϊκοί ναοί.
Σε προηγούμενο άρθρο έγινε αναφορά στις ανασκαφές της Λαπήθου. Απομένει τώρα να παρουσιάσουμε τα αποτελέσματα της εργασίας μας στον δεύτερο ανασκαφικό μας χώρο, το Καραβοστάσι.
Το Καραβοστάσι είναι ένα άθλιο μικρό αγροτικό χωριό στη δυτική ακτή της Κύπρου, από τα πιο φτωχικά, ρημαγμένα και βρώμικα μέρη που μπορεί να φανταστεί κανείς: βρόμικα σπίτια, κουρελιασμένες μορφές, σκουπίδια και σκουριασμένα τενεκεδάκια.
Το χωριό πήρε το όνομά του από το γεγονός ότι οι καραβάνες που πήγαιναν προς και από την Πάφο, νοτιότερα στη δυτική ακτή, σταματούσαν παλαιότερα πάντοτε εκεί.
Ακριβώς βόρεια από το χωριό βρίσκεται ένας άλλος μικρός οικισμός, το Ξερό, ο οποίος διοικητικά συνδέεται με το Καραβοστάσι.
Πριν από τρία χρόνια δεν υπήρχε εκεί ούτε ένα σπίτι. Τώρα έχουν ξεφυτρώσει περίπου δεκαπέντε μικρά, ασβεστωμένα σπίτια, πράγμα που σημαίνει πέντε σπίτια τον χρόνο.
Δεν πρόκειται ακριβώς για αμερικανικούς ρυθμούς, ωστόσο για ένα κυπριακό χωριό αυτό σημαίνει μια εκπληκτικά γρήγορη ανάπτυξη — και, στην πραγματικότητα, έχει πράγματι σχέση με τους Αμερικανούς.
Το Ξερό είναι συγκεκριμένα το σημείο εξαγωγής του χαλκού που εξορύσσεται από μια αμερικανική εταιρεία στα μεταλλεία της Σκουριώτισσας, λίγα χιλιόμετρα προς το εσωτερικό του νησιού.
Ανασκάφηκε επιβλητικό θέατρο – το πρώτο στο νησί
Το μετάλλευμα μεταφέρεται σιδηροδρομικώς στο Ξερό. Πριν φορτωθεί στα πλοία, θρυμματίζεται εκεί σε ένα εργοστάσιο. Από έξω, αυτή η διαδικασία φαίνεται σαν πυκνός μαύρος καπνός που βγαίνει από μια καμινάδα ύψους 20 μέτρων.
Ανοιχτά βρίσκονται τα πλοία μεταφοράς μεταλλεύματος, έτοιμα να φορτωθούν. Τα βαρούλκα ακούγονται νύχτα και μέρα, μέρα και νύχτα. Οι πεντακόσιες ηλεκτρικές λάμπες στην προβλήτα λάμπουν σαν παραμυθένιος φωτισμός και μετατρέπουν ακόμη και την πιο σκοτεινή κυπριακή νύχτα σε μέρα.
Μαυρισμένοι εργάτες του άνθρακα και των μεταλλείων περιφέρονται ολόγυρα.
Εκεί βρίσκεται ο Κλεάνθης, ο παντοπώλης, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και εργολάβος της εταιρείας. Από αυτόν οι εργάτες παίρνουν προϊόντα με πίστωση. Στο κατάστημά του το ψωμί και το αλεύρι είναι ακριβότερα από οπουδήποτε αλλού.
Το Σάββατο ένα θορυβώδες πλήθος στέκεται έξω από την πόρτα του Κλεάνθη. Ο Κλεάνθης καταβάλλει τους μισθούς και ο Κλεάνθης αφαιρεί από τον μισθό το κόστος όλου εκείνου του ακριβού ψωμιού που είχε καταναλωθεί με πίστωση.
Ο Κλεάνθης κάνει τις κρατήσεις του. Εκείνος φορά γιακά και έχει αυτοκίνητο Ford, ενώ στις ταβέρνες κάθονται οι βρόμικοι εργάτες και χτυπούν τα βρόμικα χαρτιά τους πάνω στο τραπέζι, την ώρα που η δυσαρέσκεια συσσωρεύεται μέσα στα αμέτρητα ποτήρια.
Ψηλά επάνω κάθεται ο Αμερικανός διευθυντής στην επιβλητική του έπαυλη. Μερικές φορές περνά αστραπιαία με το πολυτελές αυτοκίνητό του — αυτός που έχει απαγορεύσει στους εργάτες να διαβάζουν την κομμουνιστική εφημερίδα της Λεμεσού.
Σόλοι – ένας επιβλητικός ανασκαφικός χώρος
Ας αφήσουμε αυτόν τον κόσμο της έντασης, της βρωμιάς και της δυσαρέσκειας και ας περπατήσουμε λίγο κατά μήκος της ακτής, νότια του Καραβοστασίου.
Μόλις βγει κανείς έξω από το χωριό, την προσοχή του τραβά ένας εκτεταμένος λόφος που υψώνεται απαλά στα αριστερά του δρόμου.
Το έδαφος είναι καλυμμένο με θραύσματα αγγείων, κομμάτια λαξευμένης πέτρας και σπασμένα κεραμίδια.
Ας συνεχίσουμε την πορεία μας μέχρι την κορυφή του λόφου.
Εδώ ο αέρας είναι καθαρός, υπάρχει ησυχία και μοναξιά — μια έντονη αντίθεση με τον καπνό και τον θόρυβο κάτω στο Ξερό.
Η καμινάδα του εργοστασίου εκεί κάτω διακρίνεται από αυτό το ύψος μόνο σαν ένας κόκκος σκόνης, ενώ το βλέμμα απλώνεται πάνω σε έναν από τους πλατύτερους ορίζοντες που έχει δημιουργήσει η φύση.
Το μάτι φτάνει μακριά πάνω από την πεδιάδα της Μεσαορίας, στο κέντρο του νησιού, και κατά μήκος της οδοντωτής οροσειράς της Κερύνειας στη βόρεια ακτή, μέχρι ακόμη και τις αχνές γαλάζιες ορεινές μάζες της Μικράς Ασίας.
Το βλέμμα γλιστρά πάνω από τον απέραντο Κόλπο της Μόρφου και την επίπεδη επιφάνεια της θάλασσας, ακολουθεί τις πλαγιές των βουνών της Πάφου και τις ελικοειδείς κοιλάδες των ποταμών προς τα πράσινα, δροσερά πευκοδάση και τα ορεινά ύψη του Τροόδους.
Πιο επιβλητικός ανασκαφικός χώρος δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί πάνω σε αυτό το ευλογημένο νησί.
Σύμφωνα με την παράδοση, οι Σόλοι ήταν αθηναϊκή αποικία.
Αρχικά η πόλη ονομαζόταν Αίπεια και βρισκόταν μακρύτερα από την ακτή. Όμως ο Σόλων, όταν έφθασε εκεί κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του, έπεισε τον τότε βασιλιά, Φιλόκυπρο, να εγκαταλείψει την Αίπεια και να ιδρύσει μια νέα πόλη στην παράκτια πεδιάδα, όπου υπήρχαν καλύτερες δυνατότητες ανάπτυξης απ’ ό,τι στη στενή και απόκρημνη Αίπεια.
Προς τιμήν του Σόλωνα, η νέα πόλη ονομάστηκε Σόλοι.
Έτσι διηγείται την ιστορία ο Πλούταρχος.
Το ότι η ετυμολογική σύνδεση «Σόλων – Σόλοι» δεν έχει πραγματική βάση, σχεδόν δεν χρειάζεται να επισημανθεί. Τίποτε όμως δεν εμποδίζει την παράδοση για μεταφορά της πόλης από τα βουνά προς την πεδιάδα να είναι αληθινή.
Περίπου τέσσερα χιλιόμετρα βορειοδυτικά των Σόλων, πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο που πέφτει προς τη θάλασσα, διακρίνονται τα ερείπια μιας παλιάς πόλης, τα οποία γενικά υποδεικνύονται ως η Αίπεια.
Ομοίως, δεν υπάρχει λόγος να αμφιβάλλει κανείς ότι η πόλη ήταν αθηναϊκή αποικία.
Επιστημονικές ανασκαφές δεν είχαν ποτέ πραγματοποιηθεί στον χώρο. Όμως τα περισσότερα ευρήματα που είχαν ξεφύγει από τα χέρια των λαθρανασκαφέων και μπορούσαν με κάποια βεβαιότητα να αποδοθούν στους Σόλους είχαν καθαρά αττικό χαρακτήρα.
Καθώς οι Σόλοι ήταν, μετά τη Σαλαμίνα, η σημαντικότερη πόλη της Κύπρου, ήταν φυσικό να επιλέξουμε αυτόν τον τόπο ως έναν από τους ανασκαφικούς μας χώρους.
Ο κύριος σκοπός των ανασκαφών είναι ακριβώς να ερευνήσουμε και να προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τη φύση και τον βαθμό της ελληνικής κουλτούρας στην Κύπρο.
Στη Λάπηθο φαίνεται ότι βρήκαμε έναν εξαιρετικό χώρο για τη μελέτη των προϊστορικών σχέσεων μεταξύ Κύπρου και Ελλάδας.
Στους Σόλους, αντίθετα, μπορούσαμε να περιμένουμε ότι θα βρίσκαμε τις ιστορικές σχέσεις αποτυπωμένες με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια.
Ο Άλφιρος ο ανασκαφέας, ο Χρίστος ο φιλόσοφος, ο Σόλων ο χορευτής
Ο Άλφιρος είχε κυρίως την ευθύνη αυτής της ανασκαφής.
Ποιος είναι ο Άλφιρος; Κάθε παιδί στην περιοχή του Καραβοστασίου το γνωρίζει.
Στα σουηδικά ονομάζεται Alfred Westholm, όμως οι Έλληνες θεωρούν πως το «Alfred» είναι αδύνατο να προφερθεί και έτσι το όνομά του είναι, για όλους, Άλφιρος.
Στις αρχές Οκτωβρίου ξεκινήσαμε.
Η έναρξη καθυστέρησε και καταφέραμε να αρχίσουμε μόνο με δυσκολία, καθώς οι εργάτες του άνθρακα και των μεταλλείων στο Ξερό έθεταν απαράδεκτους μισθολογικούς όρους, όπως έχει ήδη αναφερθεί σε προηγούμενο άρθρο.
Αναγκαστήκαμε να βρούμε εργάτες από άλλο χωριό, τον Καραβά, γειτονικό χωριό της Λαπήθου, ώστε να μη σταματήσουμε πριν καν αρχίσουμε.
Σιγά-σιγά άρχισαν να εμφανίζονται εργάτες και από τα γύρω χωριά.
Οι περισσότεροι προέρχονταν από ένα χωριό, τη Γαλήνη, περίπου μισό σουηδικό μίλι ψηλότερα στα βουνά — ένας περήφανος και άγριος πληθυσμός, που απεχθανόταν τη βρωμιά και την ταλαιπωρία της εργασίας στα μεταλλεία και θεωρούσε τη λιγότερο αμειβόμενη δουλειά στην ύπαιθρο πιο αξιοπρεπή.
Η επίλεκτη ομάδα, ωστόσο, αποτελούνταν από τους ανθρώπους του Καραβά, και οι εκλεκτότεροι ανάμεσά τους ήταν ο Χρίστος και ο Σόλων.
Ο Χρίστος είναι ο στοχαστικός φιλόσοφος που γράφει επιλεγμένα γνωμικά στους ασβεστωμένους τοίχους του καταλύματος.
Ο Σόλων είναι ο εκστατικός χορευτής, που τα βράδια χορεύει άγριους χορούς γύρω από τη φωτιά.
«Ο Σόλων σκάβει στους Σόλους» — οι ίδιοι οι εργάτες είχαν επισημάνει το αστείο.
Η πρώτη «επίθεση» – μια απογοήτευση
Η πρώτη επίθεση στα ερείπια των Σόλων αποδείχθηκε απογοητευτική.
Είχαμε πληροφορηθεί ότι ένας λαθρανασκαφέας είχε βρει ένα κομμάτι από τη ζωφόρο ενός ναού στο χωράφι του φίλου μας, Ιμπραήμ Χασάν.
Το χωράφι βρίσκεται ακριβώς δίπλα στη θάλασσα και αρχίσαμε να φανταζόμαστε έναν ναό του Ποσειδώνα εκεί έξω, πάνω στο ακρωτήρι. Έτσι ξεκινήσαμε την ανασκαφή γεμάτοι ενθουσιασμό.
Η ψυχρολουσία ήρθε αρκετά γρήγορα.
Ήδη έπειτα από λίγες ημέρες ανασκαφής είχαμε διαπιστώσει ότι κανένας ναός δεν είχε υπάρξει ποτέ στο συγκεκριμένο σημείο.
Αντίθετα, πέσαμε πάνω σε ορισμένους βυζαντινούς τοίχους κατοικιών.
Και η ζωφόρος του ναού;
Είχε απλώς εντοιχιστεί ως οικοδομικός λίθος σε αυτούς τους βυζαντινούς τοίχους.
Οι τοίχοι αυτοί ήταν, στην πραγματικότητα, κατασκευασμένοι εξ ολοκλήρου από υλικά που είχαν αφαιρεθεί από αρχαία κτίρια. Είναι λοιπόν φανερό ότι κάποιος ναός είχε αναγκαστεί να «παραχωρήσει» ακόμη και τη ζωφόρο του.
Δεν βρήκαμε άλλα τμήματα της ζωφόρου, βρήκαμε όμως άλλα αρχιτεκτονικά μέλη από ακριβώς τον ίδιο ασβεστόλιθο.
Τα βυζαντινά κατάλοιπα βρίσκονταν τότε έξω από το πεδίο του ενδιαφέροντός μας και έτσι αφήσαμε τους βυζαντινούς τοίχους στην τύχη τους, αφού πρώτα τους χαρτογραφήσαμε.
Ελληνικός ναός πριν από το 500 π.Χ.
Μετακινηθήκαμε τώρα στην κορυφή του λόφου.
Η πλαγιά προς τη θάλασσα κατεβαίνει σε μια σειρά από αναβαθμίδες.
Από την κορυφή και προς τις πρώτες αναβαθμίδες ανοίξαμε μια δοκιμαστική τάφρο πλάτους δύο μέτρων, την οποία σκάψαμε από το σημερινό επίπεδο του εδάφους μέχρι τον φυσικό βράχο, προκειμένου να ερευνήσουμε την ιστορία της κατοίκησης του χώρου.
Πάνω στην ίδια την κορυφή, οι αξίνες μας συνάντησαν τα θεμέλια ενός ελληνικού ναού.
Επειδή το στρώμα του χώματος εκεί είναι πολύ λεπτό — μόλις 20 έως 30 εκατοστά μέχρι τον βράχο — έχει διατηρηθεί μόνο η κατώτερη στρώση της τοιχοποιίας, η οποία ήταν βυθισμένη μέσα στον βράχο.
Και ούτε αυτή έχει διατηρηθεί ολόκληρη στη μία μακριά και στη μία κοντή πλευρά, όπου η τελευταία πέτρα είχε αφαιρεθεί χωρίς έλεος από ανθρώπους που αναζητούσαν οικοδομικούς λίθους.
Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από καλά λαξευμένους ορθογώνιους λίθους.
Δεν είχαν ακόμη αποκαλυφθεί πλήρως, γι’ αυτό και οι διαστάσεις του ναού παρέμεναν προς το παρόν άγνωστες.
Ο ναός φαίνεται ότι ήταν του τύπου templum in antis, δηλαδή είχε κίονες στην πρόσοψη, ανάμεσα στις προεκτάσεις των μακρών πλευρών του.
Η ηλικία του ναού μπορούσε, ευτυχώς, να προσδιοριστεί.
Δίπλα στους τοίχους βρέθηκε αποκλειστικά γεωμετρική και αρχαϊκή κεραμική, γι’ αυτό ο ναός πρέπει οπωσδήποτε να χρονολογηθεί στην αρχαϊκή εποχή, πριν από το 500 π.Χ.
Η πολιτιστική και ιστορική αξία αυτών των φαινομενικά ασήμαντων υπολειμμάτων γίνεται αντιληπτή αν σκεφτεί κανείς ότι:
αυτός είναι ο πρώτος ελληνικός ναός που έχει ανακαλυφθεί στην Κύπρο.
Πλούσια αποτελέσματα
Ενθαρρυμένοι από αυτό το αποτέλεσμα, συνεχίσαμε τη δοκιμαστική τάφρο προς τα κάτω, διασχίζοντας τις τέσσερις ανώτερες αναβαθμίδες.
Μαζί με μια πλευρική δοκιμαστική τάφρο στη δεύτερη αναβαθμίδα, το συνολικό μήκος της έφτασε τελικά σχεδόν τα 200 μέτρα.
Όταν ολοκληρώθηκε η ανασκαφή της, μπορούσαν να καταγραφούν τα ακόλουθα αποτελέσματα:
Εντοπίστηκε ένας πλατύς περιμετρικός τοίχος, που εκτεινόταν γύρω από το πλάτωμα της κορυφής, περίπου στο μέσο της δεύτερης αναβαθμίδας.
Η κορυφή αποτελούσε επομένως μια ακρόπολη, χωρισμένη από την υπόλοιπη πόλη.
Χαμηλότερα, στην πλευρική τάφρο, εντοπίστηκε και το ίδιο το τείχος της πόλης, πλάτους περίπου τεσσάρων μέτρων.
Το τείχος είναι κατασκευασμένο από έναν πυρήνα τοιχοποιίας δεμένο με γύψο, με εξωτερική επένδυση από λαξευμένες πέτρες.
Οι πολυάριθμες αιχμές βελών που βρέθηκαν εδώ μαρτυρούν ακόμη τις σφοδρές μάχες που κάποτε διεξήχθησαν γύρω από τα τείχη της πόλης των Σόλων.
Στην τρίτη και την τέταρτη αναβαθμίδα, έξω από το τείχος της ακρόπολης, η δοκιμαστική τάφρος έκοψε έναν τοίχο, ο οποίος φαίνεται ότι ανήκει σε έναν δεύτερο αρχαϊκό ναό, και στη συνέχεια πέρασε μέσα από ένα συγκρότημα ιδιωτικών κατοικιών, των οποίων οι τοίχοι σε ορισμένα σημεία διατηρούνταν σε ύψος έως και τριών μέτρων.
Οι τοίχοι είναι καλυμμένοι με επίχρισμα, ενώ σε ένα σημείο αποκαλύφθηκε και μαρμάρινο δάπεδο.
Μπορούν να διακριθούν δύο οικοδομικές περίοδοι: μία ελληνιστική και μία κλασική.
Αν ανασκάπτονταν αυτές οι συνοικίες κατοικιών, θα μπορούσε κανείς να μετατρέψει τους Σόλους στην Πομπηία της Κύπρου.
Δυστυχώς, τα οικονομικά μέσα της αποστολής είναι τόσο περιορισμένα, ώστε αναγκαζόμαστε να εγκαταλείψουμε αυτό το δελεαστικό και ένδοξο εγχείρημα.
Αντί γι’ αυτό, κατά τη φετινή ανασκαφική περίοδο συγκεντρώσαμε τις δυνάμεις μας σε κάτι που βρισκόταν μέσα στα όρια των δυνατοτήτων μας:
Ανασκάψαμε το θέατρο των Σόλων, το πρώτο θέατρο στην Κύπρο.
Το θέατρο βρίσκεται περίπου 100 μέτρα ανατολικά της δοκιμαστικής τάφρου, στην πλαγιά που κατεβαίνει προς τη θάλασσα.
Πριν από την ανασκαφή ήταν εντελώς καλυμμένο με χώμα και μόνο χάρη σε μια ομοιόμορφη, ημικυκλική κοιλότητα στην επιφάνεια του εδάφους μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι εκεί βρισκόταν θαμμένο ένα θέατρο.
Συντακτική ομάδα
