Το άγνωστο έπος του 1944: Πώς 6 σουηδικά πλοία αψήφησαν τον θάνατο για να σώσουν την Ελλάδα από τον λιμό»

 

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η κατεχόμενη από τις δυνάμεις του Άξονα Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια ανείπωτη ανθρωπιστική τραγωδία και έναν σφοδρό λιμό που απείλησε την επιβίωση του πληθυσμού της. 

​Η ιστορική μας έρευνα που βασίζεται στις σελίδες του βιβλίου «Lejdtrafik och kvarstad» του Lennart Lundberg, σε συνδυασμό με τα δημοσιεύματα και τις μαρτυρίες του τύπου της εποχής, φέρνει στο φως τη συγκλονιστική προσπάθεια για τη διάσωση του ελληνικού λαού από τον λιμό κατά τη διάρκεια της Κατοχής. 

Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία, ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός, σε συνεργασία με διεθνείς φορείς, οργάνωσε αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας ναυλώνοντας σουηδικά εμπορικά πλοία προκειμένου να μεταφέρουν εκατοντάδες χιλιάδες τόνους τροφίμων και φαρμάκων από τον Καναδά και τις ΗΠΑ προς τα ελληνικά λιμάνια. Παρά το επίσημο καθεστώς της σουηδικής ουδετερότητας, τα διακριτικά σήματα του Ερυθρού Σταυρού και τις ειδικές άδειες ασφαλούς διέλευσης (Lejdtrafik), οι θαλάσσιες διαδρομές στη Μεσόγειο αποδείχθηκαν εξαιρετικά επικίνδυνες, με τα σουηδικά πλοία να βρίσκονται διαρκώς στο στόχαστρο ναρκών, αεροπορικών βομβαρδισμών και τορπιλισμών

S/S Stureborg

Το ατμόπλοιο S/S Stureborg, κατασκευής 1883 και χωρητικότητας 2.320 τόνων της εταιρείας Rederi AB Stureborg με κυβερνήτη τον J.M. Person, εκτελούσε δρομολόγια μεταφοράς τροφίμων για τον ελληνικό πληθυσμό. Στις 9 Ιουνίου 1942, ενώ ταξίδευε με έρμα προς τη Χάιφα για φόρτωση σιταριού, δέχθηκε επίθεση και τορπιλίστηκε νότια της Κύπρου από ιταλικό τορπιλοπλάνο, παρόλο που έφερε ευδιάκριτους κόκκινους σταυρούς και τα χρώματα της Σουηδίας. Το πλοίο βυθίστηκε σε λιγότερο από ένα λεπτό και από το εικοσαμελές πλήρωμα επέζησε τελικά μόνο ένας Πορτογάλος θερματής, ο Antonio Amorel, ο οποίος έφτασε εξαντλημένος στην ακτή της Παλαιστίνης μετά από πολυήμερη περιπλάνηση σε μια σχεδία. Αργότερα, η ιταλική κυβέρνηση παραδέχθηκε ότι επρόκειτο για τραγικό λάθος λόγω κακής ορατότητας και ελιγμών του πλοίου, ενώ το 1949 κατέβαλε αποζημίωση στη σουηδική πλευρά για την απώλεια του πλοίου και τις οικογένειες των θυμάτων.

M/S Eros

Το υπερσύγχρονο M/S Eros, κατασκευής 1941 και χωρητικότητας 6.000 τόνων της εταιρείας Rederi AB Helsingborg με κυβερνήτη τον A.J. Hassling, μετέφερε 5.164 τόνους σιτάρι από το Μόντρεαλ για τον λιμοκτονούντα ελληνικό λαό. Την 1η Ιανουαρίου 1943, ενώ αναχώρησε από τον Πειραιά με προορισμό τη Θεσσαλονίκη, βρέθηκε αντιμέτωπο με πυκνή ομίχλη, σβηστούς φάρους και ισχυρά ρεύματα κοντά στη Μήλο, με αποτέλεσμα να προσαράξει σε ύφαλο. Παρά τις προσπάθειες στεγανοποίησης, το πλοίο βυθίστηκε οριστικά την επομένη, αν και το 22μελές πλήρωμα σώθηκε. Οι ναυτικοί πέρασαν τεράστιες δοκιμασίες, βιώνοντας την πείνα στην κατεχόμενη Αθήνα και τις εκτελέσεις ομήρων από τους Γερμανούς, πριν καταφέρουν να επιστρέψουν στη Σουηδία μέσω του βομβαρδισμένου Βερολίνου την περίοδο της γερμανικής ήττας στο Στάλινγκραντ.

S/S Embla

Το ατμόπλοιο S/S Embla, χωρητικότητας 1.390 τόνων της εταιρείας Rederi AB Svea με κυβερνήτη τον G.W.O. Ericson, εκτελούσε μεταφορές δεμάτων του Ερυθρού Σταυρού μεταξύ Πορτογαλίας και Νότιας Γαλλίας. Στις 6 Απριλίου 1944, δέχθηκε επίθεση από βρετανικά βομβαρδιστικά κοντά στα γαλλοϊσπανικά σύνορα, τα οποία αγνόησαν τα σήματα του Ερυθρού Σταυρού, προκαλώντας πυρκαγιά στο πλοίο. Αφού επισκευάστηκε πρόχειρα στο λιμάνι Port Vendres, αναχώρησε για τη Μασσαλία αλλά στις 19 Απριλίου 1944 δέχθηκε νέα σφοδρή αεροπορική επίθεση από βρετανικά αεροσκάφη. Το πλοίο βυθίστηκε μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά όλο το πλήρωμα διασώθηκε από γερμανική περιπολική άκατο και επέστρεψε σώο στη Σουηδία.

M/S Fenja

Το M/S Fenja, χωρητικότητας 3.700 τόνων της εταιρείας Rederi AB Svea με κυβερνήτη τον M. Sandgren, εκτελούσε το τρίτο του ταξίδι μεταφοράς ανθρωπιστικής βοήθειας προς την Ελλάδα. Στις 13 Ιουνίου 1944, προσέκρουσε σε νάρκη κοντά στο νησί Καλί της Τουρκίας (στα Δωδεκάνησα) και υπέστη ακαριαία σοβαρή κλίση, με αποτέλεσμα να βυθιστεί πολύ γρήγορα. Το πλήρωμα κατάφερε να εγκαταλείψει το σκάφος και σώθηκε χάρη στη συνδρομή τουρκικών αλιευτικών σκαφών. Στη ναυτική έρευνα που ακολούθησε, ο καπετάνιος Sandgren επικρίθηκε αυστηρά για παραλείψεις στα μέτρα ασφαλείας, όπως τη μη χρήση των παραβανίων προστασίας από νάρκες και την απουσία οπτήρα στην πλώρη, και καταδικάστηκε το 1946 σε χρηματικό πρόστιμο

M/S Camelia

Το M/S Camelia της εταιρείας Svenska Lloyd, κατασκευής 1941, συμμετείχε ενεργά στις μεταφορές σιταριού για την Ελλάδα. Στις 29 Δεκεμβρίου 1943, ενώ βρισκόταν αγκυροβολημένο στη Θεσσαλονίκη, υπέστη σοβαρότατη έκρηξη από μαγνητική νάρκη στη βόρεια πλευρά του, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσει το μηχανοστάσιο και το πρυμναίο αμπάρι. Για να αποφευχθεί η ολική βύθιση, ρυμουλκήθηκε στα αβαθή όπου επικάθισε στον πυθμένα. Μετά από επίπονες προσπάθειες, γραφειοκρατικούς αγώνες και διαπραγματεύσεις του εκπροσώπου John E. Persson σε Βερολίνο, Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Κωνσταντινούπολη, καταβλήθηκαν τεράστια ποσά για την ανέλκυση και τη στεγανοποίησή του, ώστε να μπορέσει τελικά να οδηγηθεί σε ασφαλές καταφύγιο.

M/S Wiril

Το M/S Wiril μετέφερε τρόφιμα στα ελληνικά νησιά όταν στις 7 Φεβρουαρίου 1944, ενώ ξεφόρτωνε στο λιμάνι της Χίου, δέχθηκε σφοδρή αεροπορική επίθεση από έξι βρετανικά αεροσκάφη με βόμβες και πολυβόλα. Στην επίθεση έχασαν τη ζωή τους ένας Έλληνας ναύτης, ο Σουηδός γιατρός του Ερυθρού Σταυρού Nils-Erik Nilsson και ο υποπλοίαρχος Brandt, ενώ τραυματίστηκαν πολλοί άλλοι και η υπερκατασκευή του πλοίου κάηκε ολοσχερώς. Παρά τις εκτεταμένες ζημιές, το μηχανικό προσωπικό με επικεφαλής τον αρχιμηχανικό David R. Öhrberg κατάφερε να επισκευάσει πρόχειρα τη μηχανή και την 1η Μαΐου 1944 το πλοίο έπλευσε αυτόνομα στην Κωνσταντινούπολη.

Επειδή το M/S Camelia δεν διέθετε λειτουργική μηχανή, αποφασίστηκε το M/S Wiril να αναλάβει τη ρυμούλκησή του πίσω στη Σουηδία. Το ιστορικό αυτό ταξίδι ξεκίνησε την 1η Αυγούστου 1944 και διήρκεσε 46 ημέρες, καλύπτοντας πάνω από 7.000 ναυτικά μίλια διαμέσου του Αιγαίου, της Μεσογείου, του Γιβραλτάρ, των Αζορών και του Ατλαντικού εν μέσω σφοδρών θυελλών, μέχρι την ασφαλή άφιξή τους στο Vinga της Σουηδίας στις 18 Σεπτεμβρίου 1944. Ο πλοίαρχος του Wiril, Henning Isberg, τιμήθηκε με το παράσημο του Τάγματος Vasa για αυτό το πρωτοφανές ναυτικό επίτευγμα.

Συνολικά, η σουηδική ανθρωπιστική βοήθεια προς την Ελλάδα ανήλθε σε περισσότερους από 700.000 τόνους υλικού, αξίας άνω των 67 εκατομμυρίων κορονών της εποχής. Παρά την απώλεια τεσσάρων πλοίων και τις θυσίες των ναυτικών, η πρωτοβουλία αυτή προσέφερε σωτηρία σε εκατομμύρια ανθρώπους και αποτέλεσε κορυφαίο παράδειγμα διεθνούς αλληλεγγύης.

Συντακτική ομάδα